Η ψυχική ευεξία της παιδικής ηλικίας αποτελεί το θεμέλιο της αναπτυξιακής πορείας ενός παιδιού, επηρεάζοντας τη συναισθηματική σταθερότητα, τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και τις ικανότητες λήψης αποφάσεων. Η καλλιέργεια της ψυχικής ανθεκτικότητας είναι απαραίτητη για την αντιμετώπιση των προκλήσεων και των αποτυχιών της ζωής. Η ψυχική ανθεκτικότητα αναφέρεται στην ικανότητα ανάκαμψης από συναισθηματικά εμπόδια και προσαρμογής στις αντιξοότητες της καθημερινότητας, δίχως εμφανείς δυσκολίες. Η έμφαση στην ψυχική υγεία από νεαρή ηλικία ανοίγει το δρόμο για τα παιδιά, ώστε να διαχειρίζονται τις αντιξοότητες, να δημιουργούν ουσιαστικές σχέσεις και να επιλέγουν τρόπους που οδηγούν στην κοινωνική ευημερία. Η παρούσα εργασία διερευνά τις πολυπλοκότητες που περιβάλλουν την ψυχική υγεία των παιδιών, αναδεικνύοντας τις επικρατούσες αναπτυξιακές διαταραχές, την προέλευσή τους και τις ευρύτερες κοινωνικές επιπτώσεις τους.

Η έννοια της παιδικής ψυχικής ευεξίας επικεντρώνεται γύρω από τη συναισθηματική και ψυχολογική ισορροπία των παιδιών. Διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη της συναισθηματικής νοημοσύνης και των κοινωνικών ικανοτήτων, που είναι απαραίτητες για την προσαρμογή στις αντιξοότητες της ζωής. Η διασφάλιση της ψυχικής υγείας από τη βρεφική έως την εφηβική ηλικία είναι ζωτικής σημασίας για την καλλιέργεια της προσαρμοστικότητας και της συναισθηματικής αντοχής.

Σύμφωνα με την επιστημονική βιβλιογραφική έρευνα οι προκλήσεις της ψυχικής υγείας είναι πολλές και τις περισσότερες φορές δύναται να συνυπάρχουν περισσότερες από μία με αλληλεπικαλυπτόμενα συμπεριφορικά χαρακτηριστικά. Αναφέρονται μέρος αυτών των διαταραχών, που μπορούν να επηρεάσουν την αναπτυξιακή πορεία του ίδιου του παιδιού, αλλά ταυτόχρονα και το περιβάλλοντος του.  

• Αγχώδεις διαταραχές: Άγχος που παρεμβαίνει στην καθημερινή ζωή σε σημείο που η λειτουργικότητα του ατόμου να επηρεάζεται σημαντικά.
• Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ): Ένα συνεχές μοτίβο απροσεξίας και παρορμητικής συμπεριφοράς συνοδευόμενο με στοιχεία υπερκινητικότητα ή μη.
• Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ): Επηρεάζει την επικοινωνία και την κοινωνική αλληλεπίδραση.
• Κατάθλιψη: Μια διάχυτη διαταραχή της διάθεσης που χαρακτηρίζεται από διαρκή θλίψη και αδιαφορία.
• Διαταραχές πρόσληψης τροφής: Επιβλαβείς διατροφικές συμπεριφορές που επηρεάζουν την υγεία και την ευημερία.
• Διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD): Συμπτώματα που σχετίζονται με το στρες μετά από τραυματικές εμπειρίες.

Προέλευση και παράγοντες

Γενετικοί, περιβαλλοντικοί και βιολογικοί παράγοντες δύναται να βρίσκονται πίσω από τις ψυχικές διαταραχές της παιδικής ηλικίας. Κληρονομικοί παράγοντες μπορεί να αποτελούν κίνδυνος, αφού δύναται να προδιαθέσουν τα παιδιά σε ορισμένες ψυχικές καταστάσεις, ενώ περιβαλλοντικές επιδράσεις όπως οι οικογενειακές σχέσεις, η έκθεση σε τραυματικό γεγονός και οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ψυχική αναπτυξιακή πορεία του παιδιού. Τέλος, βιολογικοί παράγοντες, συμπεριλαμβανομένης της χημικής σύστασης του εγκεφάλου και των δομικών παραλλαγών, συμβάλλουν επίσης στις προκλήσεις της ψυχικής υγείας. Είναι δύσκολο να επεκταθούμε στο παρόν άρθρο αποκλειστικά στην προέλευση και στους παράγοντες που δύναται να επηρεάσουν την ψυχική υγεία, καθώς δεν υπάρχει σαφής και τεκμηριωμένη επιστημονικά άποψη που να μπορεί να καλύψει με έναν ορισμό το φάσμα των αιτιών ων αναπτυξιακών διαταραχών.

Ενδείξεις

Τα προβλήματα ψυχικής υγείας της παιδικής ηλικίας μπορούν να εκδηλωθούν με διαφορετικούς τρόπους και η ποικιλομορφία αυτών γιγαντώνεται, αν λάβουμε υπόψη την πιθανή ύπαρξη συννοσηρότητας με άλλες αναπτυξιακές διαταραχές. Το σίγουρο όμως είναι πως επηρεάζουν συναισθηματικούς, συμπεριφορικούς, σωματικούς και κοινωνικούς τομείς. Η παρατήρηση αλλαγών στα συναισθήματα, τις συμπεριφορές, τις διατροφικές συνήθειες και τις συνήθειες ύπνου, καθώς και τη σχολική ή κοινωνική αλληλεπίδραση είναι το κλειδί για την έγκαιρη αναγνώριση και παρέμβαση.

Ευρύτερες επιπτώσεις των προβλημάτων ψυχικής υγείας στην παιδική ηλικία

Ο αντίκτυπος των προκλήσεων ψυχικής υγείας στα παιδιά επεκτείνεται πέρα από το άτομο και επηρεάζει τις οικογενειακές δομές. Τα επηρεαζόμενα παιδιά μπορεί να παλεύουν με την αυτοεκτίμηση, με το αίσθημα ματαίωσης, την ακαδημαϊκή αποτυχία και τις διαπροσωπικές σχέσεις, ενώ οι οικογένειες μπορεί να αντιμετωπίζουν αυξημένα επίπεδα άγχους, το οποίο λειτουργεί ως επιπρόσθετος παράγοντας επιφόρτισης του επηρεαζόμενου παιδιού.

Η επιτακτική ανάγκη για πρόληψη και έγκαιρη παρέμβαση

Ο ακρογωνιαίος λίθος για την αντιμετώπιση των προβλημάτων ψυχικής υγείας έγκειται στην πρόληψη και την έγκαιρη – πρώιμη παρέμβαση. Η έγκαιρη και έγκυρη αναγνώριση, όπως επίσης και η λήψη υποστηρικτικών μέτρων σύμφωνα με τους κανόνες του αναπτυξιολόγου ή του παιδοψυχιάτρου σε συνάρτηση με την ολική συμπεριφορική αλλαγή του οικογενειακού και σχολικού συστήματος μπορούν να μειώσουν σημαντικά τις δυσμενείς επιπτώσεις στη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών. Η συμμετοχή λοιπον, των γονέων, των εκπαιδευτικών και των επαγγελματιών υγείας είναι ζωτικής σημασίας για τον εντοπισμό των πρώιμων ενδείξεων και την εφαρμογή προληπτικών στρατηγικών, όπως η δημιουργία κλίματος ψυχικής ανθεκτικότητας και η φροντίδα του παιδιού μέσω καλλιέργειας ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος. Θεραπείες όπως η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία και η οικογενειακή συμβουλευτική είναι διαδεδομένες, ενώ η φαρμακευτική αγωγή πρέπει να συνταγογραφείται με σύνεση, εφόσον κριθεί απαραιτήτως αναγκαίο κι αφού έχουν προηγηθεί και εξαντληθεί όλες οι πιθανές συμπεριφορικές θεραπείες. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν ακόμη και οι εκπαιδευτικές και κοινοτικές υποστηρικτικές υπηρεσίες στην παροχή βοήθειας.

Καλλιέργεια ψυχικής ανθεκτικότητας

• Ανάπτυξη υγιών σχέσεων: Μαθαίνουμε στα παιδιά μας τη σημασία της ύπαρξης υγιών σχέσεων που βασίζονται σε χαρακτηριστικά όπως η υποστήριξη και ενθάρρυνση. Είναι σημαντικό να ανήκουμε σε μια υποστηρικτική κοινότητα, η οποία μπορεί να προσφέρει την αίσθηση του ανήκειν. Αποφεύγουμε να χαρακτηρίζουμε αρνητικά τις φιλίες και τα θέλω των παιδιών μας.
• Ενίσχυση της συναισθηματικής νοημοσύνης: Μαθαίνουμε στα παιδιά μας να αναγνωρίζουν και να διαχειρίζονται τα αισθήματά τους με ορθολογικό τρόπο. Τα συναισθηματικά εμπόδια πρέπει να αντιμετωπίζονται ως έναυσμα για υπερπήδησης αυτών κι όχι ως καταστροφικό παράγοντα που διαταράσσει τη λειτουργικότητά μας.  Η επίγνωση των συναισθηματικών μας αντιδράσεων και του τρόπου με τον οποίο επηρεάζουν τις σκέψεις και τις ενέργειές μας μπορεί να ενισχύσει την ψυχική μας ανθεκτικότητα.
• Ρεαλιστικοί στόχοι: Καλλιεργούμε ένα κλίμα στο οποίο τα παιδιά μας θέτουν ρεαλιστικούς στόχους ενισχύοντας την αυτοπεποίθηση τους για την επίτευξη αυτών.
• Εκμάθηση τεχνικών διαχείρισης άγχους: Μαθαίνουμε από μικρή ηλικία τρόπους αντιμετώπισης του στρες, όπως συμμετοχή σε κάποιας μορφής σωματική δραστηριότητα ή τεχνικές χαλάρωσης ή ενασχόληση με ένα χόμπι.

Συνεπώς, η ψυχική υγεία των παιδιών μας αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την αναπτυξιακή τους πορεία και την ποιότητα της ζωής τους. Η προληπτική αντιμετώπιση των προκλήσεων ψυχικής υγείας μέσω της έγκαιρης ανίχνευσης και παρέμβασης προάγει ευνοϊκότερα αποτελέσματα για τα άτομα, τις οικογένειες και τον κοινωνικό τους περίγυρο.